Hat sanatında mürekkep, is, zamk, su ve diğer maddelerin bir arada güzelce karıştırılmasıyla meydana getirilir. Kalemin yol arkadaşıdır. Genellikle siyah olmakla beraber, katılan boyalarla istenilen renge bürünmüş olanları da kullanılır.
“Mürekkep” denince ilk akla gelen siyah mürekkeptir. “Lal Mürekkebi”, “Midad-ı Siyahî”, “Surh Mürekkep”, “Zırnık Mürekkebi”, “Altın Mürekkebi”, “Beyaz Mürekkep”, “Çini Mürekkebi” gibi başka renkte olanları da vardır.
Kıvamı bakımından “Koyu “, “Sulu”, “Ekşi”, “Donuk”, “Parlak”, “Temiz”, “Kokmuş” şeklinde isimlendirilirler.
Siyah mürekkep kendi arasında “Zift”, “Devetüyü”, “Vapur Dumanı “, “Kurşüni”, “Kırçıl” diye de ayrılır. En çok tutulan, “Devetüyü” renkte olanıdır. Mürekkebin tarihi çok eskidir. Eski Mısırlılardan beri kullanılmakta olduğu biliniyor. MÖ.: 1000-2000 yıllarında Girit Adası’nda bol miktarda imal ediliyordu. Araplar mürekkebi kömür tozu ile Arap zamkından veya kandil isi ile yapışkan bir maddeden hazırlıyorlardı.
En kaliteli ve çok çeşitli mürekkepleri Osmanlı Türkleri yapmışlardır. Başlı başına bir ilim ve sanat dalı olmuştur. Hakkında bilgi veren, yapılış yol ve yordamlarını anlatıp tanıtan eserler yazılmıştı. Yapımı ve dağıtım için özel vakıflar bile kurulmuştur. Özel eleman, yer ve ödenekler ayrılmıştır.
Kaliteli mürekkepte is, zamk ve diğer malzemelerin, en iyisinden seçilip elde edilmiş olması; iyice karıştırılması esastır. Kaleme iyi gelen ve akıntılı bir kıvam, aranan özelliklerdendir.
Ana madde is dir.
Kaliteli is, keten tohumundan (beziryağı), Ban, menekşe, neft, zeytinyağının karıştırılmasından elde edilir. Rastık külü, Sakamonya zamkı ve Arap zamkı da katılır.
Keçi kılından, kehrübadan, çıra isinden, naftalinden de iyi is sağlanılır.
Birinci sınıf olmayan mürekkepler, müsvedde, karalama, kopya işlerinde kullanılırlar.
Ibn-i Bevvab, is mürekkebine biraz sirke yahut koruksuyu, aşıboyası, zırnık, kafur katılarak güzelce karıştırılmasını tavsiye eder.
Mürekkebe parlaklık, canlılık ve kıvam veren “zamk” yerine süzülmüş bal; güzel kokulu olması için de biraz misk de eklenebilir.
Kullanılacak suyun saf olması önemlidir. Yağmur veya asma suyu, imbikten geçirilmiş temiz ve berrak su tercih edilmelidir.
Parlaklığı artırmak için, Nöbet (Lohusa) Şekeri, ekşi nar, sirke mayası, çivit suyu, mersin suyu, sığırödü, safran, Hacı Bektaşi tuzu, surh, mazı suyu, bakır ve demir pası da girebilir.
İyi mürekkep, yazarken kalemde kolayca akar, kuruduğu zaman canlılığını korur, güzel kokuludur.
Elde Edilişi: Klasik yollarla mürekkep şu şekillerde yapılır.
1. İs Almak:
Saf beziryağı, ağzı hizasına kadar gömülmüş toprak çanağa konur. İçine pamuk ipliğinden kalınca fitil yerleştirilir. Kapalı mekânda yakılır. Üzerine bir çanak kapatılır. Isınacak kapakta isin yanmaması için biraz sonra kaldırılır.
Kapakta biriken is, bir kaba veya kâğıda kuş tüyü ile süpürülerek silkelenir. Kapak tekrar kapatılır. Yağ bitinceye kadar bu işleme devam edilir. Elde edilen is, birkaç katlı şeffaf kâğıdın içine sarılarak, ekmek hamurunun içine konur. Fırında, içindeki sert ve yağlı maddelerin yandığı anlaşılıncaya kadar pişirilir. Bu sırada hamurun çatlamamasına ve isin yanmamasına dikkat edilmelidir. Çıradan alınan isin pişirilmesine gerek yoktur.
2. Bezir Mürekkebi:
Yeterince Arap zamkı bir kaba konur. Bir miktar su ilave edilerek zamkın iyice erimesi için bekletilir. Sonra süzülür. Bezir isi bulunan havana nakledilir. Mazı, narka buğusuyu ve Zac-ı Kıbrısi (Bakır Sülfat) suyu ile biraz da demir hurdası konularak serbest hale gelinceye kadar kaynatılır. Sonra havandaki zamklı isin içine dökülür. Yavaş yavaş dövülerek karıştırılır. Daha sonra gülsuyu, safran, mersin ağacı yemişi suyu da katılırsa daha güzel olur.
Karışım, bir şişeye doldurulur. Ağzı sıkıca kapanır. Kullanıma hazır haldedir.
3. Siyah Mürekkep:
Karamazı dan bir miktar ovalanıp, suda ıslatılır. Bir hafta kadar sonra mazının dörtte biri kadar zac-ı Kıbrisi (Bakır Sülfat) ile beraberce dövülür. Halis sirke ile ıslatılır. Gereksiz olanlar dibe çöktükten sonra süzülür. Mersin ağacı yapraklarının suda bir ay kadar ıslatıldıktan sonra süzülmüş suyu bir kaba konulur, içine 2,5 gr kadar Şabr-ı Sokotra (‘Azvay”.)’dan bir miktar kaynar suda ıslatılır. Biraz Eftimun (“Gelin Tacı”.) ve Efsintin (“Efsintin”.) ve 20 gr ekşi nar kabuğu alıp suda kaynatmalı. Sonunda bir kapta toplayıp içine 600 gr demir pası, 2 gr Yemen şapı, 4 gr. jengar (bakır pası), 15 gr nöbet şekeriyle beraber dövüp, 15 gün boyunca güneşte bırakılır. Böylece pişmeye başlayan karışım her gün birkaç defa karıştırılır. Toz ve girmemesi için üzeri tülle örtülür. Bir gün sonra demir parçalarını 50 gr bezir isi ve bal kıvamında 150 gr kadar Arap zamkı ilave edilir. Mürekkep haline gelinceye havanda iyice dövülerek ezil sonra gül sirkesi katılıp süzülerek şişeye doldurulur. Birkaç gün sonra kullanılmaya başlanılır.
Siyah mürekkebi elde etmenin başka yolları da vardır.
4. Renkli Mürekkep:
Çeşitli bitkilerin yaprak, sap, gövde veya 1 kökleriyle; bazı toprak boyalarla değişik renklerde mürekkepler imal edilir. Bu doğal yolla elde edilenlerin başlıcalar şunlardır.
a) Lal Mürekkep:
2 gr çöveni havanda keseye koyduktan sonra bir çömleğe aktanlır. 4 It su ilave olunur. Yarısı kalıncaya kadar kaynatılır. Kese çıkarılır. Şekercilerin kullandıkları Lotur’dan az bir miktar dövülerek suya katılır. Yarım saat kadar kaynattıktan sonra, 15 gr ‘’Kırmız’’(Cochenille) böceği kırmız’ını dövüp çömleğe katılır. Hafif ateş 15 dakika kadar kaynatıp, sonra güzelce süzülür. Bir çekirdek kadar şap dövülerek karıştırılır. Sonra bir kaba aktarılarak, çökmeye bırakılır. Suyu dökülüp çökerdi alınarak kurutulur. Daha sonra dövülerek kullanılır.
b) Gülgüni Mürekkep:
’’Gül rengi’’nde olduğu için bu adı alan bu tür mürekkep, Lök denilen vişneçürüğü rengindeki toprak boyayı, üstübeçle birlikte mermer üzerinde sirke ile ezip, bir miktar süzülüş Arap zamkı ilave ederek iyice karıştırılmasıyla elde edilir.
c) Lacivert Mürekkep:
Hint laciverdi denilen taş boya, sirke eşliğinde mermerde güzelce ezilir. Sırçalı bir kaba konur. Bir miktar su ilavesi ile iyice çalkalanır. Bir saat kadar durulmaya bırakılır. Ardından çalkalamaya kuvvetlice devam edilerek, sert maddelerin iyice eriyip karışması sağlanılır. Dibe çökeni, bir miktar Arap zamkı ile karıştırmak suretiyle kullanıma hazır duruma getirilir.
d) Asumüni Mürekkep:
Lacivert Lâhut çivit’ini, üstübeç ile mermer üzerinde keskin üzüm sirkesi ile iyice ezdikten sonra bir miktar Arap zamkı ve su katıp, güzelce karıştırarak hazır edilir,
e) Altın Yaldızı Mürekkebi:
30 gr kalay, 450 gr su ile kaynatılarak süzülür. 10 gr dövülmüş safran ile tekrar kaynatılır. 7 gr Arap zamkı katıp soğuyuncaya kadar çalkalanır. Sonunda, altın görünümünde gayet güzel bir mürekkep elde edilmiş olur.
f) Zırnık Mürekkebi:
En kalitelisi, Damar Zırnık (“Zırnık Taşı” mad.)’dan yapılanıdır. Çatlamadığı ve dökülmediği için büyük ve geniş kalıplarda bu mürekkep tercih edilir. Zırnık doğal arsenik sülfür olduğu için, yazıları düzeltilirken yalanmamalıdır.
Yeterince zırnık, havanda güzelce dövülerek toz haline getirilir. Keskin sirke ile, mermer üzerinde iyice ezilir, Bir miktar Arap zamla katılarak bir süre daha ezilir. Su ilave edilir. Sonra kullanıma hazırdır.
g) Beyaz Mürekkep:
Bir miktar beyaz zırnık veya üstübece, sirke katıp, mermer üzerinde iyice ezilir. Biraz Arap zamkı ilave edilip, güzelce karıştırılır.
h) Mat Mürekkep:
Kalın ve celi yazıların düzeltilmesinde kullanılır. Likalı bir hokkaya siyah mürekkep ve su koyup iyice karıştıktan sonra ağzı açık olarak güneşe bırakılır. Arasıra çubukla karıştırılır. Suyu azalıp, kurumaya başladığı kıvamda iken tekrar bir miktar su katılarak karıştırılır. Yine güneşe bırakılır. Bu işleme 15 gün kadar devam edilir. Parlak1ığı gidip, mat bir renk aldığı görülür.
Mat mürekkeple yapılan tashihler belli olmayacağı gibi, konturları da şişip kabarmaz rahat ve düzenli iğnelenmeye de yardımcı olur.
Bunlardan başka yollarla da renkli mürekkepler elde edilir. Zırnık mürekkebi’nin içine biraz lacivert mürekkep konursa yeşil, Laciverdi çok olursa “Nefti”; biraz da Lal konulursa, “Menekşe” renklisi yapılmış olur. Lacivert mürekkebe, beyaz mürekkep ilave edilirse “Asumani”; Lal’e, siyah konursa “Vişneçürüğü” sağlanılır.
Altın ezmekle de, “Altın mürekkep” (“Altın Ezme”) yapılır.
KAYNAK: Hat ve Tezhip Sanatları Deyimleri, Terimleri Sözlüğü
Dr. Hasan Özönder
